DU SOL NCWEB | 6th Semester Political Science | Understanding Globalization | Unit 2 BRICS & TNC and MNC | offline Exam
The Learners Community
DU SOL NCWEB
6th Semester
Political Science
Understanding Globalization
Unit 2 - BRICS & TNC and MNC
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдкांрдЪ рджेрд╢ों рдХा рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рдЧрдарди рд╕ाрд▓ 2009 рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा|
рдЗрд╕ рд╕рдоूрд╣ рдХो рдм्рд░ाрдЬीрд▓, рд░ूрд╕, рднाрд░рдд рдФрд░ рдЪीрди рджेрд╢ों рдж्рд╡ाрд░ा рдоिрд▓рдХрд░ рдмрдиाрдпा рдеा| рд╡рд╣ीं рдЗрд╕ рд╕рдоूрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрднी рддрдХ рдХुрд▓ 10 рд╢िрдЦрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै| рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдм्рд░िрдХ्рд╕ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╣рд░
рд╕ाрд▓ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдЦрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рд╢िрдЦрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рдм्рд░िрдХ्рд╕
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд░ाрдЬ्рдп рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िрд╕्рд╕ा рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ैं|
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ (BRIC History):
рдмिрдХ्рд░ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╕рднी рджेрд╢ों рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХाрдлी рдордЬрдмूрдд
рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрд▓ 2001 рдоें рдЗрд╕ी рдЪीрдЬ рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдЬिрдо рдУ’рдиीрд▓
рдиे рдЕрдкрдиे ‘рдж рд╡рд░्рд▓्рдб рдиीрдб्рд╕ рдмेрдЯрд░ рдЗрдХोрдиॉрдоिрдХ рдм्рд░िрдХ’ рдиाрдордХ рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдоें рдХिрдпा рдеा|
рдЬिрдо рдУ’рдиीрд▓,
рдЧोрд▓्рдбрдоैрди рд╕ैрдЪ्рдп рд╕рдоूрд╣ рдЬो рдХि
рдЕрдоेрд░िрдХा рдХा рдПрдХ рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдиिрд╡ेрд╢ рдмैंрдХ рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ेрд╡ा рдХंрдкрдиी рд╣ै, рдЙрд╕рдоें рдЙрд╕ рд╕рдордп рдмрддौрд░ рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рдеे| рдЙрд╕ी рджौрд░ाрди рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рдд, рдм्рд░ाрдЬीрд▓,
рд░ूрд╕ рдФрд░ рдЪीрди рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░
рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХिрдпा рдеा рдФрд░ рдЗрди рджेрд╢ों рдХे рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे
рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХो рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा рдеा|
рдЕрдкрдиे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдоें рдЬिрдо рдУ’рдиीрд▓ рдиे рд▓िрдЦा рдеा рдХि рдЪाрд░ рдм्рд░िрдХ рджेрд╢
(рднाрд░рдд, рдм्рд░ाрдЬीрд▓, рд░ूрд╕ рдФрд░ рдЪीрди) рддेрдЬी рд╕े рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдЖрдиे рд╡ाрд▓े 50 рд╕ाрд▓ों рддрдХ рдЗрди рджेрд╢ों рдХी рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдПं, рдЗрд╕ рд╡рдХ्рдд рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рдмрд╕े рдЕрдоीрд░ рджेрд╢ों рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдУं рд╕े
рдмрдб़ी рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ै|
рдХ्рдпोंрдХि рдЗрди рджेрд╢ों рдХा рдмाрдЬाрд░ рдХाрдлी рдмрдб़ा рд╣ै рдФрд░ рддेрдЬी рд╕े рдмрдв़ рднी рд░рд╣ा рд╣ै|
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдоें рдЬिрдо рдУ’рдиीрд▓ рдиे рдЗрди рдЪाрд░ों рджेрд╢ों рдХे рдиाрдо рдХे
рд▓िрдП рдм्рд░िрдХ(BRIC) рд╢рдм्рдж рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा рдФрд░
рдпे рд╢рдм्рдж рдЗрди рджेрд╢ों рдХे рдиाрдо рдХे рдк्рд░рдердо рд╢рдм्рдж рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рдеा|
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХा рдкूрд░ा рдиाрдо (Full Form of BRICS)
рдЬिрд╕ рд╡рдХ्рдд рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХा рдЧрдарди рд╣ुрдЖ рдеा, рдЙрд╕ рд╡рдХ्рдд рдЗрд╕рдоें рдХेрд╡рд▓ рдЪाрд░ рджेрд╢ рд╣ी рд╢ाрдоिрд▓ рдеे, рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╕े рдЗрд╕े рдм्рд░िрдХ (BRIC) рдХрд╣ा рдЬाрддा рдеा рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рдкूрд░्рдг рдк्рд░рдкрдд्рд░ рдпाрдиी рдлुрд▓ рдлॉрд░्рдо, рдм्рд░ाрдЬीрд▓,
рд░ूрд╕, рдЪीрди рдФрд░ рднाрд░рдд рдеा|
рдЬрдм рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рджेрд╢ рднी рдЗрд╕ рд╕рдоूрд╣ рд╕े рдЬुрдб़ा рддो рдЗрд╕рдХा рдиाрдо рдм्рд░िрдХ्рд╕ (BRIC) рд░рдЦ рджिрдпा рдЧрдпा|
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХो рдмрдиाрдиे рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп- (Objectives of BRICS)
рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдЕрдоेрд░िрдХा рдбॉрд▓рд░ рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдоुрдж्рд░ा рд╣ै рдФрд░ рдм्рд░िрдХ्рд╕
рджेрд╢ों рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣ै рдХि рд╡ो рдЗрд╕ рдоुрдж्рд░ा рдХी рдЬрдЧрд╣ рдЕрди्рдп рдоुрдж्рд░ाрдУं рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рдЙрди рдоुрдж्рд░ाрдУं
рдХो рднी рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдордЬрдмूрдд рдХрд░ рд╕рдХें|
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХो рдмрдиाрдиे рдХा рдЬो рджूрд╕рд░ा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдордХрд╕рдж рд╣ै, рд╡ो рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдм्рд▓ॉрдХ рдмрдиाрдиा
рд╣ै| рдХ्рдпोंрдХि рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें
рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों рдкрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рджेрд╢ рдХा рдХाрдлी рджрдмрджрдмा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ी рджрдмрджрдмे рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рджेрд╢ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдм्рд▓ॉрдХ рдмрдиाрдиे рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣ै|
рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдм्рд░िрдХ्рд╕ рд╕рдоूрд╣ рд╡िрдХрд╕िрдд рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों рдХे
рдмीрдЪ рдПрдХ рдкुрд▓ рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрде рдоें рд╣ी рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдЙрдирдХी рдорджрдж рднी
рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै|
рдХрдм рд╣ुрдИ рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд:
рд╡рд░्рд╖ 2006 рдоें рди्рдпूрдпॉрд░्рдХ рдоें рдм्рд░िрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░
рдХे рд╡िрджेрд╢ рдоंрдд्рд░िрдпों рдХा рдПрдХ рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рд╣ुрдЖ рдеा рдФрд░ рдЗрд╕ी рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдХे рджौрд░ाрди рднाрд░рдд, рдм्рд░ाрдЬीрд▓,
рд░ूрд╕ рдФрд░ рдЪीрди рджेрд╢ рдиे рдоिрд▓рдХрд░ рдм्рд░िрдХ рдХी
рд╕्рдеाрдкрдиा рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХी рдеी|
рдЬिрд╕рдХे рддीрди рд╕ाрд▓ рдмाрдж рдпाрдиी рд╕ाрд▓ 2009 рдоें рдЗрди рджेрд╢ों рдиे рд░ूрд╕ рдоें рдЕрдкрдиा
рдк्рд░рдердо рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХिрдпा рдеा|
рдХрдм рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ुрдЖ рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рджेрд╢:
рдЗрд╕ рдЧ्рд░ुрдк рдХे рд╕ाрде рд╡рд░्рд╖ 2010 рдоें рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рднी рдЬुрдб़ рдЧрдпा рдеा| рдЕрдк्рд░ैрд▓, 2011 рдоें рдЪीрди рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдП рдЧрдП рдЗрд╕ рд╢िрдЦрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рдЗрд╕ рджेрд╢ рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдиे рднी рднाрдЧ рд▓िрдпा рдеा| рдЬрдм рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕрднी рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рджेрд╢ рдоें рднी рдХрдИ рдмाрд░ рдЗрд╕ рд╢िрдЦрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХा рдЖрдпोрдЬрди рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै|
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рджेрд╢ों рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХ्рд╖ेрдд्рд░:
рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рд╣рдпोрдЧ:
рди्рдпू рдбेрд╡рд▓рдкрдоेंрдЯ рдмैंрдХ (NDB), рдЬिрд╕рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╡рд░्рд╖ 2014 рдоें рдлोрд░्рдЯрд▓ेрдЬ़ा (рдм्рд░ाреЫीрд▓) рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХे рдЫрдаे
рд╢िрдЦрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХी рдЧрдИ рдеी, рдм्рд░िрдХ्рд╕ рджेрд╢ों рдХे рдордз्рдп рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░
рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рдЙрднрд░рддी
рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдУं рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों рдоें рдмुрдиिрдпाрджी рдвाँрдЪा рдПрд╡ं рд╕рддрдд् рд╡िрдХाрд╕
рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдУं рдХे рд▓िрдпे рдХाрд░्рдпाрди्рд╡рдпрди рд╣ेрддु рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। NDB рдХा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп рдЪीрди рдХे рд╢ंрдШाрдИ рдоें рд╣ै। рд╡рд╣ीं рдЗрд╕рдХा рдкрд╣рд▓ा
рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рдХे рдЬोрд╣ाрди्рд╕рдмрд░्рдЧ рдоें рд╣ै।
рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ंрдХрдЯ рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХे рдордж्рджेрдиреЫрд░
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдиे рд╡рд░्рд╖ 2014 рдоें рдЫрдаे рдм्рд░िрдХ्рд╕ рд╢िрдЦрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे
рджौрд░ाрди рд╣ी рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдЖрдХрд╕्рдоिрдХ рд░िреЫрд░्рд╡ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा (CRA)
рдмрдиाрдиे рдкрд░ рд╕рд╣рдорддि рдЬрддाрдИ рдеी। CRA рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рднुрдЧрддाрди рд╕ंрддुрд▓рди рд╕ंрдХрдЯ рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдФрд░
рд╡िрдд्рддीрдп рд╕्рдеिрд░рддा рдХो рдореЫрдмूрддी рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдХे рд▓िрдпे рдоुрдж्рд░ा рд╡िрдиिрдордп рдХे рдоाрдз्рдпрдо
рд╕े рд╕рджрд╕्рдпों рдХो рдЕрд▓्рдкрдХाрд▓िрдХ рдоौрдж्рд░िрдХ рд╕рд╣ाрдпрддा рджेрдиा рд╣ै। CRA рдХी рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдХ्рд╖рдорддा 100 рдмिрд▓िрдпрди рдбॉрд▓рд░ рд╣ै,
рдЬिрд╕рдоें рдЪीрди рдХे 41 рдмिрд▓िрдпрди рдбॉрд▓рд░,
рдм्рд░ाреЫीрд▓ рдХे 18 рдмिрд▓िрдпрди рдбॉрд▓рд░,
рд░ूрд╕ рдХे 18 рдмिрд▓िрдпрди рдбॉрд▓рд░,
рднाрд░рдд рдХे 18 рдмिрд▓िрдпрди рдбॉрд▓рд░ рдФрд░ рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рдХे 5 рдмिрд▓िрдпрди рдбॉрд▓рд░ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं।
рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕рд╣рдпोрдЧ:
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╡рд░्рд╖ 2011 рдоें рдм्рд░िрдХ्рд╕ рджेрд╢ों рдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдоंрдд्рд░िрдпों рдХी рдкрд╣рд▓ी рдмैрдардХ
рдХे рд╕ाрде рд╣ुрдИ рдеी। рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рд╕рднी рдм्рд░िрдХ्рд╕ рджेрд╢ों рдХे рдмीрдЪ рд╕ाрдоाрди्рдп
рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдЬैрд╕े- рд╕ंрдХ्рд░ाрдордХ рд░ोрдЧों рдХी рдШрдЯрдиा, рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╕ेрд╡ाрдУं рдФрд░ рджрд╡ाрдУं рддрдХ рд╕рдоाрди рдкрд╣ुँрдЪ рдХी рдХрдоी рдЖрджि рдХी
рдкрд╣рдЪाрди рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рдкाрдИ рд╣ै।
рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХी рдПрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЙрдкрд▓рдм्рдзि
рддрдкेрджिрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ (Tuberculosis
Research Network) рдХो
рднी рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рддрдкेрджिрдХ (Tuberculosis) рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд▓рдб़ाрдИ рдкрд░ рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдкрд╣рд▓ рдХो
рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиा рд╣ै।
рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдФрд░ рдирд╡ाрдЪाрд░:
рд╡िрдЬ्рдЮाрди,
рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдФрд░ рдирд╡ाрдЪाрд░ рдХे
рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╡рд░्рд╖ 2014 рдоें рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдкрд╣рд▓ी
рдоंрдд्рд░िрд╕्рддрд░ीрдп рдмैрдардХ рдХे рд╕ाрде рд╣ुрдИ рдеी। рдЗрд╕ рдмैрдардХ рд╕े рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдУं рд╣ेрддु рд╕ंрд╕ाрдзрдиों
рдХे рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдФрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХाрдлी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд░िрдгाрдо рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП
рдеे। рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХे рд▓िрдпे рдЕрдм рддрдХ 11 рдХाрд░्рдпрджрд▓ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпे рдЧрдП рд╣ैं, рдЬो рднिрди्рди-рднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдЬैрд╕े- рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рдк्рд░рдмंрдзрди, рдЬैрд╡ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдФрд░ рдЬैрд╡-рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдЖрджि рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣े
рд╣ैं।
рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕рд╣рдпोрдЧ:
рд╕рджрд╕्рдп рджेрд╢ों рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ों (NSA) рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдоुрдж्рджों рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдоूрд╣ों рдХी рдмैрдардХें
рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдм्рд░िрдХ्рд╕ рд╡ाрд░्рддा рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै। рдЗрди рдмैрдардХों
рдоें рд╕рднी рд╕рджрд╕्рдп рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдпे рдЦрддрд░ों рдФрд░ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕрдкрд░ाрдзों
рдЬैрд╕े- рдоाрджрдХ рдкрджाрд░्рдеों рдХी рддрд╕्рдХрд░ी,
рд╕ाрдЗрдмрд░ рд╣рдорд▓े, рдордиी рд▓ॉрди्рдб्рд░िंрдЧ,
рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдФрд░ рдЖрддंрдХрд╡ाрдж рдЖрджि рдХे
рдЦрддрд░ों рдкрд░ рдЕрдкрдиे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рд╡рд░्рд╖ рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХे рдЖрддंрдХрд╡ाрдж рдкрд░
рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдХाрд░्рдпрджрд▓ рдиे рдЖрддंрдХрд╡ाрджी рд╡िрдд्рддрдкोрд╖рдг,
рдЖрддंрдХрд╡ाрджी рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХे рд▓िрдпे
рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рдХрдЯ्рдЯрд░рддा рдЬैрд╕े рдоुрдж्рджों рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдкाँрдЪ рдЙрдк-рдХाрд░्рдпрджрд▓ों рдХे рдЧрдарди рдХрд░рдиे рдХा рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा
рд╣ै।
рд╡्рдпाрдкाрд░:
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдмिрдЬ़рдиेрд╕ рдХाрдЙंрд╕िрд▓ (BRICS Business Council) рдФрд░ рдмिрдЬ़рдиेрд╕ рдлोрд░рдо (Business Forum) рдЗрд╕ рд╕рдоूрд╣ рдХे рдЕंрджрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХे
рд▓िрдпे рдоुрдЦ्рдп рддंрдд्рд░ рд╣ैं। рдмिрдЬ़рдиेрд╕ рдХाрдЙंрд╕िрд▓ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╡рд░्рд╖ 2013 рдоें рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рдбрд░рдмрди рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рджौрд░ाрди рдХी рдЧрдИ
рдеी। рдЗрд╕рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдкाँрдЪों рджेрд╢ों рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд╕рдоुрджाрдп рдХो рдПрдХ рд╕ाрде
рд▓ाрдХрд░ рдирдП рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХी рдЦोрдЬ рдХрд░рдиा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдкрд░िрд╖рдж рдоें рдХुрд▓ 9 рдХाрд░्рдпрджрд▓ рдоौрдЬूрдж рд╣ैं, рдЬो рдоुрдЦ्рдпрддः рдЕрд╡рд╕ंрд░рдЪрдиा, рд╡िрдиिрд░्рдоाрдг,
рдКрд░्рдЬा, рдХृрд╖ि рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп,
рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ेрд╡ाрдПं, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╡िрдоाрдирди,
рдХ्рд╖рдорддा рд╕्рддрд░ рдХा рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдФрд░
рдХ्рд╖рдорддा рд╡िрдХाрд╕ рдЖрджि рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ैं।
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡:
рдЧौрд░рддрд▓рдм рд╣ै рдХि рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХे рд░ूрдк рдоें рдм्рд░िрдХ्рд╕ рджुрдиिрдпा рдХी 42 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЖрдмाрджी рд╡ाрд▓ी рдкाँрдЪ рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрднрд░рддी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдУं
рдХो рдПрдХ рд╕ाрде рд▓ाрддा рд╣ै।
рд╡рд░्рд╖ 2018 рдХे рдЖँрдХреЬों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдЗрди рдкाँрдЪों рджेрд╢ों рдХा рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рдХрд▓ рдШрд░ेрд▓ू рдЙрдд्рдкाрдж (GDP) рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 23 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоें
рд▓рдЧрднрдЧ 17 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।
рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡िрдХाрд╕,
рд╡्рдпाрдкाрд░ рддрдеा рдиिрд╡ेрд╢ рдоें рдм्рд░िрдХ्рд╕
рджेрд╢ों рдХा рдмрдб़ा рдпोрдЧрджाрди рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕े рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдПрдХ
рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рддंрдн рдмрдиाрддा рд╣ै।
рд╡िрд╢्рд╡ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХे рдмрдв़рддे рдпोрдЧрджाрди рдиे рдирдИ
рдкрд╣рд▓ рдХे рд▓िрдпे рдХрдИ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा рд╣ै рдЬो рдЯिрдХाрдК рдФрд░ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдорджрджрдЧाрд░
рд╕ाрдмिрдд рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं।
рдИрд░ाрди рдбीрд▓ рдФрд░ INF
рд╕ंрдзि рд╕े рдЕрдоेрд░िрдХा рдХी рд╡ाрдкрд╕ी рдиे
рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╢ांрддि рдкрд░ рдмреЬा рдЦрддрд░ा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖рддा рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे
рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрд╡ाрдж рд╕рдоाрдзाрди рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣рдХрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рд╢ांрддि рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдоें
рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЧрд░ीрдмी рд╕े рд▓реЬрдиे рдоें рднी рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХी рдПрдХ
рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд╕े рдЗрдирдХाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा।
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХी рдЪुрдиौрддिрдпाँ:
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рд╕рдоूрд╣ рдХे рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдпрд╣ рджाрд╡ा рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдм्рд░िрдХ्рд╕
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा, рд╕рдоूрд╣ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░्рдпрддा рдЙрд╕рдХे рд╣िрддों
рдХे рд▓िрдпे рдЦрддрд░ा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै।
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХे рд╕рднी рджेрд╢ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдХрдо рдФрд░ рдЪीрди рдХे рд╕ाрде реЫ्рдпाрджा
рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдпे рдХрдИ рдмाрд░ рдЖрд░ोрдк рд▓рдЧाрдП рдЬाрддे рд░рд╣े
рд╣ैं рдХि рдЗрд╕ рдоंрдЪ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдЪीрди рдХे рд╣िрддों рдХो рдмреЭाрд╡ा рджेрдиे рдХे
рд▓िрдпे реЫ्рдпाрджा рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдз्рдпाрддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рдЪीрди рдХे рд╕ाрде рд╡्рдпाрдкाрд░ рдШाрдЯे рдХो рдХрдо рдХрд░рдиा
рдЕрди्рдп рд╕ाрдЭेрджाрд░ рджेрд╢ों рдХे рд▓िрдпे рдПрдХ рдмрдб़ी рдЪुрдиौрддी рд╣ै।
рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рд╕ाрде рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХे рд╡िрд░ोрдз рдХे рдХाрд░рдг рдХрдИ рд╡ाрд░्рддाрдПँ
рд╡िрдлрд▓ рд░рд╣ी рд╣ैं, рдЗрд╕рд╕े рдм्рд░िрдХ्рд╕ рджेрд╢ों рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ
рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоें рдмाрдзा рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै।
рдХुрдЫ рд╕рджрд╕्рдпों рдХे рдмीрдЪ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдорддрднेрдж рдХे рдХाрд░рдг рд╕рджрд╕्рдп рджेрд╢ों
рдХे рднीрддрд░ рдиीрддिрдЧрдд рд╕рдорди्рд╡рдп рдХा рдЕрднाрд╡ рджेрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдпे рднाрд░рдд-рдЪीрди рд╕ंрдмंрдзों рдоें
рдкिрдЫрд▓े рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рд▓рдЧाрддाрд░ рддрдиाрд╡ рджेрдЦा рдЧрдпा рд╣ै।
рд╡िрднिрди्рди рдоुрдж्рджों рд╕े рдкрд░ेрд╢ाрди: рд╕рдоूрд╣ рдиे рдкिрдЫрд▓े рд╕ाрд▓ рдкूрд░्рд╡ी
рд▓рдж्рджाрдЦ рдоें рдЪीрди рдХी рдЖрдХ्рд░ाрдордХрддा рдЬैрд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХो рджेрдЦा рд╣ै, рдЬिрд╕рдиे рднाрд░рдд-рдЪीрди рд╕ंрдмंрдзों рдХो рдХрдИ рджрд╢рдХों рдоें рдЕрдкрдиे рд╕рдмрд╕े рдиिрдЪрд▓े
рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд▓ा рджिрдпा рд╣ै।
рдкрд╢्рдЪिрдо рдХे рд╕ाрде рдЪीрди рдФрд░ рд░ूрд╕ рдХे рддрдиाрд╡рдкूрд░्рдг рд╕ंрдмंрдзों рдФрд░
рдм्рд░ाрдЬीрд▓ рдФрд░ рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рджोрдиों рдоें рдЧंрднीрд░ рдЖंрддрд░िрдХ рдЪुрдиौрддिрдпों рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рднी рд╣ै।
рджूрд╕рд░ी рдУрд░,
рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЪीрди рдХी рдЫрд╡ि рднी
рдХोрд╡िрдб-19 рдХे рдХाрд░рдг рдЦрд░ाрдм рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЗрд╕
рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें, рдпрд╣ рд╕ंрджेрд╣ाрд╕्рдкрдж рд╣ै рдХि рдм्рд░िрдХ्рд╕
рдоाрдпрдиे рд░рдЦрддा рд╣ै рдпा рдирд╣ीं।
рд╡िрд╖рдорддा: рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдпрд╣ рджाрд╡ा рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдм्рд░िрдХ्рд╕
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा (рджेрд╢ों рдХी рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓ / рд╡िрд╡िрдз рдк्рд░рдХृрддि) рдХे рд╡िрд╡िрдз рд╣िрддों рдХे
рд╕ाрде рд╕рдоूрд╣ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░्рдпрддा рдХे рд▓िрдП рдЦрддрд░ा рд╣ै।
рдЪीрди рдХेंрдж्рд░िрдд: рдм्рд░िрдХ्рд╕ рд╕рдоूрд╣ рдХे рд╕рднी рджेрд╢ рдЪीрди рдХे рд╕ाрде рдПрдХ
рджूрд╕рд░े рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं,
рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕े рдЪीрди рдХे рд╣िрдд рдХो рдмрдв़ाрд╡ा
рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдоंрдЪ рдХे рд░ूрдк рдоें рджोрд╖ी рдард╣рд░ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЪीрди рдХे рд╕ाрде рд╡्рдпाрдкाрд░ рдШाрдЯे рдХो
рд╕ंрддुрд▓िрдд рдХрд░рдиा рдЕрди्рдп рд╕ाрдЭेрджाрд░ рджेрд╢ों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдмрдб़ी рдЪुрдиौрддी рд╣ै।
рд╢ाрд╕рди рдХे рд▓िрдП рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдоॉрдбрд▓: рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдоंрджी, рд╡्рдпाрдкाрд░ рдпुрдж्рдз рдФрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдгрд╡ाрдж рдХे рдмीрдЪ, рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЪुрдиौрддी рд╢ाрд╕рди рдХे рдПрдХ рдирдП рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ
рдоॉрдбрд▓ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ै рдЬो рдПрдХрдз्рд░ुрд╡ीрдп рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рд╕ाрдордиे рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे
рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рд╕े рдмрдЪрдиा рдФрд░ рджुрдиिрдпा рдХी рдПрдХрд▓ рд╡िрдд्рддीрдп рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ाрддрдд्рдп рдХो рд╡िрдХृрдд
рдпा рддोрдб़े рдмिрдиा рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдмрдв़рддी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдУं рдХा рдПрдХ рдЬрдЯिрд▓ рд╡िрд▓рдп рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиा।
рдк्рд░рднाрд╡ी рдирд╣ीं рд░рд╣ा: рдкांрдЪ-рд╢рдХ्рддि рдЧрдардмंрдзрди рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै, рд╣ाрд▓ांрдХि рдПрдХ рдмिंрджु рддрдХ। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдЪीрди рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡ृрдж्рдзि рдиे рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХे рднीрддрд░ рдПрдХ рдЧंрднीрд░
рдЕрд╕ंрддुрд▓рди рдкैрджा рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╕рдоूрд╣ рдиे рдЕрдкрдиे рдПрдЬेंрдбे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиा рдЗрд╖्рдЯрддрдо
рд╕рдорд░्рдерди рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рд╕ाрдЙрде рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдирд╣ीं рдХिрдпा
рд╣ै।
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпाँ:
рд╡рд░्рд╖ 1996 рд╕े рд╡рд░्рд╖ 2008 рдХे рджौрд░ाрди рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдиिрд░्рдпाрдд рдоें BRIC рджेрд╢ों рдХी рд╣िрд╕्рд╕ेрджाрд░ी 9 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╕े рдмрдв़рдХрд░ 17 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ो рдЧрдИ рдеी,
рдЬो рдХि рдЗрд╕ рд╕рдоूрд╣ рдХे рд▓िрдпे рдПрдХ рдмреЬी рд╣ै।
рдХрдИ рдЬाрдирдХाрд░ NDB
рдХे рдЧрдарди рдХो рднी рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХी
рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдоाрдирддे рд╣ैं,
рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЗрд╕ рд╕ंрд╕्рдеाрди
рдХो IMF рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдмैंрдХ рдЬैрд╕े рдмреЬे рд╕ंрд╕्рдеाрдиों
рдХे рд╕्рддрд░ рдХा рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
рдЖрд░्рдеिрдХ рдХ्рд╖рдорддा рдФрд░ рдЬрдирд╕ांрдЦ्рдпिрдХी рд╡िрдХाрд╕, рдм्рд░िрдХ्рд╕ рджेрд╢ों рдХो рдЖрдЧे рдмрдвाрдиे рдоें рдХाрдлी рдорджрджрдЧाрд░ рд╕ाрдмिрдд рд╣ुрдИ
рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдпे рджेрд╢ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХो
рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ुрдП рд╣ैं। рднाрд░рдд рдЪीрди рдФрд░ рд░ूрд╕ рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं।
рднाрд░рдд рдФрд░ рдм्рд░िрдХ्рд╕:
рдЬ्рдЮाрддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХे рд╕ाрде рд╣ी рднाрд░рдд рдиे рдЙрд╕рдоें рдПрдХ
рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдФрд░ рд╕рдХ्рд░िрдп рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХी рд╣ै। рднाрд░рдд рд╕рджैрд╡ рд╣ी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдХाрд╕, рд╢ांрддि рдФрд░ рд╕्рдеिрд░рддा рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рдХे рд▓िрдпे рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХे рдоंрдЪ
рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджेрддा рд░рд╣ा рд╣ै।
рдЖрд░्рдеिрдХ рдоोрд░्рдЪे рдкрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рд╣ी BRICS рдХे рдк्рд░рддि рднाрд░рдд рдХी рдиीрддि рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд░рдд
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХो рд▓ैрдЯिрди рдЕрдоेрд░िрдХी, рдЕрдл्рд░ीрдХी рдФрд░ рдПрд╢िрдпाрдИ рджेрд╢ों рдХे рд╕ाрде
рдмрд╣ुрдкрдХ्рд╖ीрдп рд╕ंрдмंрдз рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдпे рдПрдХ рдоंрдЪ рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддा рд╣ै।
рднाрд░рдд рдиे рдЪीрди рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиे рд╕рджिрдпों рдкुрд░ाрдиे рдЬрдЯिрд▓ рд╕ंрдмंрдзों рдХो
рд╕ुрд▓рдЭाрдиे рдХे рд▓िрдпे рдПрдХ рдоंрдЪ рдХे рд░ूрдк рдоें BRICS
рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдХी рднी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рд╣ै।
рд╕ाрде рд╣ी рди्рдпू рдбेрд╡рд▓рдкрдоेंрдЯ рдмैंрдХ (NDB) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдоें рднी рднाрд░рдд рдиे рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ
рд╣ै। рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХी рднाрд░рдд рдХे рднोрдЬрди рдФрд░ рдКрд░्рдЬा рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕ंрдмंрдзी рдоुрдж्рджों рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рдиे рдФрд░
рдЖрддंрдХрд╡ाрдж рдХा рдоुрдХाрдмрд▓ा рдХрд░рдиे рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд╣ै।
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХा рдХॉрдорди рдкेрдоेंрдЯ рд╕िрд╕्рдЯрдо:
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рджेрд╢ों рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рдХॉрдорди рдкेрдоेंрдЯ рд╕िрд╕्рдЯрдо (Common Payment System) рдмрдиाрдиे рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै।
рдЧौрд░рддрд▓рдм рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рд╕िрд╕्рдЯрдо рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдоेрд░िрдХी рдбॉрд▓рд░
рдкрд░ рдм्рд░िрдХ्рд╕ рджेрд╢ों рдХी рдиिрд░्рднрд░рддा рдХो рдХрдо рдХрд░рдиा рдФрд░ рдЖрдкрд╕ी рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоें рдЕрдкрдиी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп
рдоुрдж्рд░ाрдУं рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиा рд╣ै।
рдЗрд╕ рд╕िрд╕्рдЯрдо рдХे рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ोрдиे рдкрд░ рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХी рдпрд╣ рднुрдЧрддाрди
рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕рджрд╕्рдп рджेрд╢ों рдХे рдмीрдЪ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоुрдж्рд░ा рдоें рднुрдЧрддाрди рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рджेрдЧी рдФрд░
рд╕рднी рджेрд╢ों рдХे рдмीрдЪ рд╕्рдеाрдпी рднुрдЧрддाрди рдПрд╡ं рдиिрд╡ेрд╢ рдХो рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░ेрдЧी।
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдкрд░िрд╖рдж рдиे рднी рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдм्рд▓ॉрдХ рдХे рднीрддрд░ рдЖрдкрд╕ी
рдиिрд╡ेрд╢ рдХे рд▓िрдпे рд╕рдорди्рд╡рдп рдХेंрдж्рд░ рдмрдиाрдиे рд╣ेрддु рд░ूрд╕ рдХी рдкрд╣рд▓ рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХिрдпा рд╣ै।
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдФрд░ UN рд╕ुрдзाрд░:
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рд╕рдоूрд╣ рдХे рд╕рджрд╕्рдп рджेрд╢ рд╕рджैрд╡ рд╣ी рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЬैрд╕े
рдмреЬे рдмрд╣ुрдкрдХ्рд╖ीрдп рд╕ंрдЧрдардиों рдХो рдореЫрдмूрдд рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЙрдирдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рддрдд्рдХाрд▓ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкрд░
реЫोрд░ рджेрддे рд░рд╣े рд╣ैं, рддाрдХि рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों рдХे рд╕рдордХ्рд╖
рдоौрдЬूрдж рдЪुрдиौрддिрдпों рд╕े рдиिрдкрдЯा рдЬा рд╕рдХे।
11рд╡ें рд╢िрдЦрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рд╕ंрдпुрдХ्рдд
рд╡िрд╡рд░рдг рдоें рднी рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि “рд╣рдо 2005 рдХे рд╡िрд╢्рд╡ рд╢िрдЦрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे
рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ рдХो рджोрд╣рд░ाрддे рд╣ैं рдПрд╡ं рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдФрд░ рдХुрд╢рд▓ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдпे
рддрдеा рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХो рдмрдв़ाрдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдЗрд╕рдоें рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा
рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдХрд░рддे рд╣ैं।”
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдк्рд░ाрдердоिрдХрддाрдПं:
рдмрд╣ुрдкрдХ्рд╖рд╡ाрдж рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा: рдкрд╣рд▓ा рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ , рд╡िрд╢्рд╡ рдмैंрдХ рдФрд░ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоुрдж्рд░ा рдХोрд╖ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╡िрд╢्рд╡
рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдЧрдарди рдФрд░ рдЕрдм рдпрд╣ां рддрдХ рдХि рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрдЧрдарди рддрдХ рдмрд╣ुрдкрдХ्рд╖ीрдп рд╕ंрд╕्рдеाрдиों
рдХे рд╕ुрдзाрд░ рдХो рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдиा рд╣ै ।
рдпрд╣ рдХोрдИ рдирдпा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдирд╣ीं рд╣ै। рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХो рдЕрдм рддрдХ рдмрд╣ुрдд рдХрдо
рд╕рдлрд▓рддा рдоिрд▓ी рд╣ै, рд╣ाрд▓ांрдХि рдмрд╣ुрдкрдХ्рд╖рд╡ाрдж рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рдиा
рдПрдХ рдордЬрдмूрдд рдмंрдзрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдПрдХ рдмीрдХрди рдХा рднी рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै।
рд╕ुрдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕рд░्рд╡рд╕рдо्рдорддि рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдЬो рдХि
рдЕрдоेрд░िрдХा рдФрд░ рдЪीрди рдХे рдмीрдЪ рд░рдгрдиीрддिрдХ рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдХे рдоौрдЬूрджा рдоाрд╣ौрд▓ рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЖрдЬीрд╡िрдХा рдХे рд▓िрдП рдХोрд╡िрдб -19 рдХे рдХाрд░рдг рд╣ुрдИ рддрдмाрд╣ी рдоें рд╢ाрдпрдж рд╣ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै।
рдЖрддंрдХрд╡ाрдж рдХा рдоुрдХाрдмрд▓ा рдХрд░рдиे рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк: рдЖрддंрдХрд╡ाрдж рдпूрд░ोрдк, рдЕрдл्рд░ीрдХा,
рдПрд╢िрдпा рдФрд░ рджुрдиिрдпा рдХे рдЕрди्рдп рд╣िрд╕्рд╕ों
рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдПрдХ рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдШрдЯрдиा рд╣ै। рдЕрдлрдЧाрдиिрд╕्рддाрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рджुрдЦрдж
рдШрдЯрдиाрдУं рдиे рдЗрд╕ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рддेрдЬी рд╕े рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдХी рд╣ै, рдмрдпाрдирдмाрдЬी рдФрд░ рдХाрд░्рд░рд╡ाрдИ рдХे рдмीрдЪ рдХी рдЦाрдИ рдХो рдкाрдЯрдиे рдХी
рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рд╣ै।
рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें,
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдЖрддंрдХрд╡ाрджी рд╕рдоूрд╣ों рдж्рд╡ाрд░ा
рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрде, рдЖрддंрдХрд╡ाрджी рд╡िрдд्рддрдкोрд╖рдг рдФрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे
рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ рд╕े рд▓рдб़рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЙрдкाрдпों рд╕े рдпुрдХ्рдд рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХाрдЙंрдЯрд░ рдЯेрд░рд░िрдЬ्рдо рдПрдХ्рд╢рди
рдк्рд▓ाрди рддैрдпाрд░ рдХрд░рдХे рдЕрдкрдиी рдЖрддंрдХрд╡ाрдж-рд╡िрд░ोрдзी рд░рдгрдиीрддि рдХो рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЖрдХाрд░ рджेрдиे рдХा
рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै।
рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рдЖрдЧाрдоी рд╢िрдЦрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрддрд░рдг
рдпोрдЧ्рдп рд╣ोрдиे рдХी рдЙрдо्рдоीрдж рд╣ै рдФрд░ рдЙрдо्рдоीрдж рд╣ै рдХि рдХुрдЫ рдмрджрд▓ाрд╡ рд▓ा рд╕рдХрддी рд╣ै।
рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдпों (рдПрд╕рдбीрдЬी) рдХे рд▓िрдП рддрдХрдиीрдХी рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓
рд╕рдоाрдзाрдиों рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиा ।
рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЙрдкрдХрд░рдгों рдиे рдорд╣ाрдоाрд░ी рд╕े рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рджुрдиिрдпा
рдХी рдорджрдж рдХी рд╣ै, рдФрд░ рднाрд░рдд рд╢ाрд╕рди рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдирдП
рддрдХрдиीрдХी рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдмрд╕े рдЖрдЧे рд░рд╣ा рд╣ै।
рд▓ोрдЧों рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░: рд╣ाрд▓ांрдХि, рд▓ोрдЧों рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдмрдв़ाрдиे рдХे рд▓िрдП
рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдпाрдд्рд░ा рдХो рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЗंрддрдЬाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рдбिрдЬिрдЯрд▓
рдоाрдз्рдпрдоों рд╕े рдмाрддрдЪीрдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдмैрдардХों рдХा рдкूрд░्рдг рд╡िрдХрд▓्рдк рдирд╣ीं рд╣ै।
рдЖрдЧे рдмрдв़рдиे рдХा рд░ाрд╕्рддा
рд╕рдоूрд╣ рдХे рднीрддрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ: рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХो рдЪीрди рд╕े рдХेंрдж्рд░ीрдпрддा
рдЫोрдб़рдиे рдФрд░ рдПрдХ рдмेрд╣рддрд░ рдЖंрддрд░िрдХ рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдиाрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै, рдЬो рдХि рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХे рджौрд░ाрди рдЙрдЬाрдЧрд░ рд╣ुрдИ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдоूрд▓्рдп
рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ाрдУं рдХे рд╡िрд╡िрдзीрдХрд░рдг рдФрд░ рдордЬрдмूрддी рдХी рддрдд्рдХाрд▓ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╕े рдк्рд░рдмрд▓िрдд рд╣ै।
рдиीрддि рдиिрд░्рдоाрддा рдХृрд╖ि, рдЖрдкрджा рд▓рдЪीрд▓ाрдкрди,
рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдФрд░ рд╕ीрдоा рд╢ुрд▓्рдХ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдЬैрд╕े рд╡िрд╡िрдз
рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЗंрдЯ्рд░ा-рдм्рд░िрдХ्рд╕ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рддे рд░рд╣े рд╣ैं।
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдиे рдЕрдкрдиे рдкрд╣рд▓े рджрд╢рдХ рдоें рдЖрдо рд╣िрддों рдХे рдоुрдж्рджों рдХी
рдкрд╣рдЪाрди рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЗрди рдоुрдж्рджों рдХो рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдоंрдЪ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдЪ्рдЫा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди
рдХिрдпा।
рдЕрдЧрд▓े рджрд╢рдХों рдоें рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдмрдиे рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП, рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рджрд╕्рдп рдХो рдкрд╣рд▓ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ों рдФрд░ рдЕंрддрд░्рдиिрд╣िрдд
рд╕ीрдоाрдУं рдХा рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।
рдмрд╣ुрдкрдХ्рд╖ीрдп рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा: рдм्рд░िрдХ्рд╕ рджेрд╢ों рдХो рдЕрдкрдиे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг
рдХो рдлिрд░ рд╕े рдЬांрдЪрдиे рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рд▓ोрдХाрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рдлिрд░ рд╕े рдк्рд░рддिрдмрдж्рдз рд╣ोрдиे рдХी
рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХो рдПрдХ рдмрд╣ु-рдз्рд░ुрд╡ीрдп рджुрдиिрдпा рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХी рдкुрд╖्рдЯि
рдХрд░рдиी рдЪाрд╣िрдП рдЬो рд╕ंрдк्рд░рднु рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рджेрддी рд╣ै।
рдЙрди्рд╣ें рдПрдирдбीрдмी рдХी рд╕рдлрд▓рддा рдкрд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП рдФрд░
рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдм्рд░िрдХ्рд╕ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें рдиिрд╡ेрд╢ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХे рд▓िрдП рдУрдИрд╕ीрдбी рдХी рддрд░्рдЬ
рдкрд░ рдПрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╡िंрдЧ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ोрдЧा , рдЬो рдРрд╕े рд╕рдоाрдзाрди рдкेрд╢ рдХрд░ेрдЧा рдЬो рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджुрдиिрдпा рдХे рд▓िрдП
рдмेрд╣рддрд░ рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╣ों।
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХो рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдкрд░ рдкेрд░िрд╕ рд╕рдордЭौрддे рдФрд░ рд╕ंрдпुрдХ्рдд
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдпों рдХे рддрд╣рдд рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддाрдУं рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рд╡ाрд▓े рдк्рд░рдпाрд╕ рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП । рдЗрд╕рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं
рдЬैрд╕े рдм्рд░िрдХ्рд╕ рдКрд░्рдЬा рдЧрдардмंрдзрди рдФрд░ рдПрдХ рдКрд░्рдЬा рдиीрддि рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा।
рдм्рд░िрдХ्рд╕ рджेрд╢ों рдХो рджुрдиिрдпा рдХे рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╕ंрдХрдЯ
рдФрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рд╢ांрддिрдкूрд░्рдг рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ-рд░ाрдЬрдирдпिрдХ рд╕рдоाрдзाрди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।
рдЯीрдПрдирд╕ी рдмрдиाрдо рдПрдордПрдирд╕ी TNC and MNC
рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрд░рдЪрдиा,
рдиिрд╡ेрд╢ рдФрд░ рдЙрдд्рдкाрдж/рд╕ेрд╡ा рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे
рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдиिрдЧрдоों рдХी рдХрдИ рд╢्рд░ेрдгिрдпां рд╣ैं। рдЯ्рд░ांрд╕рдиेрд╢рдирд▓ рдХंрдкрдиिрдпां (TNC) рдФрд░ рдорд▓्рдЯीрдиेрд╢рдирд▓ рдХंрдкрдиिрдпां (MNC) рдЗрди рд╢्рд░ेрдгिрдпों рдоें рд╕े рджो рд╣ैं।
MNC
рдФрд░ TNC рджोрдиों рдРрд╕े рдЙрдж्рдпрдо рд╣ैं рдЬो рдЙрдд्рдкाрджрди рдХा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХрд░рддे рд╣ैं рдпा
рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рджेрд╢ों рдоें рд╕ेрд╡ाрдПं рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ें рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХे рд░ूрдк
рдоें рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрдирдХा рдк्рд░рдмंрдзрди рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп рдПрдХ рджेрд╢
рдоें рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬिрд╕े рдЧृрд╣ рджेрд╢ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрдиा
рдЬाрддा рд╣ै, рдФрд░ рдХрдИ рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рдоें рдХाрдо рдХрд░рддे
рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рдоेрдЬрдмाрди рджेрд╢ों рдХे рд░ूрдк рдоें
рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
рд╡िрдиिрд░्рдоाрдг,
рддेрд▓ рдЦрдирди, рдХृрд╖ि,
рдкрд░ाрдорд░्рд╢, рд▓ेрдЦा,
рдиिрд░्рдоाрдг, рдХाрдиूрдиी,
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди, рдордиोрд░ंрдЬрди,
рдмैंрдХिंрдЧ, рджूрд░рд╕ंрдЪाрд░ рдФрд░ рдЖрд╡ाрд╕ рдЬैрд╕े рдЙрдж्рдпोрдЧ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЯीрдПрдирд╕ी рдФрд░
рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХंрдкрдиिрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЪрд▓ाрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрдХ्рдд рдиिрдЧрдо рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें
рд╡िрднिрди्рди рдаिрдХाрдиों рдХा рд░рдЦрд░рдЦाрд╡ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдоें рд╕े рдХрдИ рдШрд░ेрд▓ू рдФрд░ рд╡िрджेрд╢ी рд╕्рдЯॉрдХ рдзाрд░рдХों рдХे
рдоिрд╢्рд░рдг рдХे рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдоें рд╣ैं। рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЯीрдПрдирд╕ी рдФрд░ рдПрдордПрдирд╕ी рдмрдб़े рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдмрдЬрдЯ рдХे рд╕ाрде
рдЫोрдЯे рджेрд╢ों рдХे рд╕рдХрд▓ рдШрд░ेрд▓ू рдЙрдд्рдкाрдж рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ैं।
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░,
TNC рдФрд░ MNC рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рдЕрдзिрдХांрд╢ рджेрд╢ों рдоें рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг, рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд▓ॉрдмिंрдЧ рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी
рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг, рджेрд╢ рдФрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЬिрд▓े
рдХрднी-рдХрднी рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХंрдкрдиिрдпों рдФрд░ рдЯीрдПрдирд╕ी рдХो рдЯैрдХ्рд╕ рдм्рд░ेрдХ, рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕рд╣ाрдпрддा рдпा рдмेрд╣рддрд░ рдмुрдиिрдпाрджी рдвांрдЪे, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдПрд╣рд╕ाрди рдФрд░ рдЙрджाрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдФрд░ рд╢्рд░рдо рдоाрдирдХों рдХे
рдк्рд░рд╡рд░्рддрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рджेрддे рд╣ैं рддाрдХि рдЙрдирдХा рдлाрдпрджा рд╣ो рд╕рдХे। рдк्рд░рддिрдпोрдЧी।
рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा,
рдЙрдирдХे рдЖрдХाрд░ рдХे рдХाрд░рдг, рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдмाрдЬाрд░ рд╡ाрдкрд╕ी рдХे рдЦрддрд░े рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े, рд╕рд░рдХाрд░ी рдиीрддि рдкрд░ рдЙрдирдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡े
рд╡िрджेрд╢ी рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХी рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдХो рдк्рд░рддिрдмंрдзिрдд рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдЯैрд░िрдл
рд╕ंрд░рдЪрдиाрдУं рдЬैрд╕े рд╡िрднिрди्рди рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдЪिंрддाрдУं рдкрд░ рдиिрд░्рджेрд╢िрдд рд▓ॉрдмिंрдЧ рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП
рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╣ैं। рдХुрдЫ рд╢ीрд░्рд╖ рдЯीрдПрдирд╕ी рдФрд░ рдПрдордПрдирд╕ी рдЬрдирд░рд▓ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░िрдХ, рдЯोрдпोрдЯा рдоोрдЯрд░,
рдЯोрдЯрд▓, рд░ॉрдпрд▓ рдбрдЪ рд╢ेрд▓,
рдПрдХ्рд╕ॉрдирдоोрдмिрд▓ рдФрд░ рд╡ोрдбाрдлोрди рдЧ्рд░ुрдк
рд╣ैं।
рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा,
рдмрд╣ुрдд рд╕े рд▓ोрдЧ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп
рдХंрдкрдиिрдпों рдФрд░ рдЯीрдПрдирд╕ी рдХा рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं рдпा рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рдХंрдкрдиी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ोрдиे
рдХे рд▓िрдП рдЧрд▓рдд рд╕рдордЭрддे рд╣ैं, рдЬो рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рджेрд╢ों рдоें
рдЙрдд्рдкाрджрди рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХा рдоाрд▓िрдХ рд╣ै,
рдХेрд╡рд▓ рдЗрд╕ рдЕंрддрд░ рдХे рд╕ाрде рдХि рдкूрд░्рд╡ рдоूрд▓
рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рд╣ै। рдЗрд╕ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдзाрд░рдгा рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд,
рд╡े рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ैं।
TNC
рдХो рддрдХрдиीрдХी рд░ूрдк рд╕े рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп
рдиिрдЧрдоों рдФрд░ рдиिрд╡ेрд╢ рдкрд░ рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЖрдпोрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा 'рдЙрди рдЙрдж्рдпрдоों рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЬो рдЙрд╕ рджेрд╢
рдХे рдмाрд╣рд░ рдЙрдд्рдкाрджрди рдпा рд╕ेрд╡ा рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХा рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдпा рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рд╡े
рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ैं। рд╕рдоिрддि рдиे рдЯीрдПрдирд╕ी рд╢рдм्рдж рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рднी рд░рдЦी рд╣ै। рджूрд╕рд░ी рдУрд░, MNC, рдкुрд░ाрдиा рд╢рдм्рдж рд╣ै рдФрд░ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд░ूрдк рд╕े TNC рдФрд░ MNC
рдЬैрд╕ी рдлрд░्рдоों рдХे рд▓िрдП рд╕ाрдоाрди्рдп рд▓ेрдмрд▓
рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕंрддрд░ рд╣ै,
рдпрдж्рдпрдкि।
рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХंрдкрдиिрдпों (MNC) рдХा рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рдоें рдиिрд╡ेрд╢ рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рджेрд╢ рдоें рд╕рдорди्рд╡िрдд рдЙрдд्рдкाрдж рдкेрд╢рдХрд╢ рдирд╣ीं рд╣ै।
рд╡े рдЕрдкрдиे рдЙрдд्рдкाрджों рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХो рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕्рдеाрдиीрдп рдмाрдЬाрд░ рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдмрдиाрдиे
рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬाрдиे-рдоाрдиे рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХंрдкрдиिрдпां рдЬ्рдпाрджाрддрд░
рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╕ाрдоाрди рдиिрд░्рдоाрддा рдФрд░ рдпूрдиिрд▓ीрд╡рд░,
рдк्рд░ॉрдХ्рдЯрд░ рдПंрдб рдЧैंрдмрд▓, рдоैрдХ рдбोрдиाрд▓्рдб рдФрд░ рд╕ेрд╡рди-рдЗрд▓ेрд╡рди рдЬैрд╕े рдд्рд╡рд░िрдд-рд╕ेрд╡ा рд╡ाрд▓े
рд░ेрд╕्рддрд░ां рд╣ैं।
рдПрдХ рдЕрди्рдп рдиोрдЯ рдкрд░,
рдЯ्рд░ांрд╕рдиेрд╢рдирд▓ рдХंрдкрдиिрдпां (TNC) рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рдЬрдЯिрд▓ рдлрд░्рдо рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрджेрд╢ी рдкрд░िрдЪाрд▓рди рдоें
рдиिрд╡ेрд╢ рдХिрдпा рд╣ै, рдПрдХ рдХेंрдж्рд░ीрдп рдХॉрд░्рдкोрд░ेрдЯ рд╕ुрд╡िрдзा рд╣ै
рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╡िрджेрд╢ी рдмाрдЬाрд░ рдХो рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे, рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдПрд╡ं рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рд╡िрдкрдгрди рд╢рдХ्рддिрдпां рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं।
рдЙрдирдоें рд╕े рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдкेрдЯ्рд░ोрд▓िрдпрдо,
рдЖрдИрдЯी рдкрд░ाрдорд░्рд╢, рджрд╡ा рдЙрдж्рдпोрдЧों рд╕े рдЖрддे рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╢ेрд▓,
рдПрдХ्рд╕ेंрдЪрд░, рдбेрд▓ॉрдЗрдЯ,
рдЧ्рд▓ैрдХ्рд╕ो-рд╕्рдоिрде рдХ्рд▓ेрди рдФрд░ рд░ोрд╢ рд╣ैं।
рдЬाрдиे-рдоाрдиे рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХंрдкрдиिрдпां рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╕ाрдоाрди рдиिрд░्рдоाрддा рдФрд░ рдпूрдиिрд▓ीрд╡рд░, рдк्рд░ॉрдХ्рдЯрд░ рдПंрдб рдЧैंрдмрд▓, рдоैрдХ рдбोрдиाрд▓्рдб рдФрд░ рд╕ेрд╡рди-рдЗрд▓ेрд╡рди рдЬैрд╕े рдд्рд╡рд░िрдд-рд╕ेрд╡ा рд╡ाрд▓े
рд░ेрд╕्рддрд░ां рд╣ैं।
рд╕ाрд░ांрд╢
1)
рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп (рдПрдордПрдирд╕ी) рдФрд░
рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп (рдЯीрдПрдирд╕ी) рдХंрдкрдиिрдпां рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдиिрдЧрдоों рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं। рджोрдиों рдПрдХ
рджेрд╢ рдоें рдк्рд░рдмंрдзрди рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп рдмрдиाрдП рд░рдЦрддे рд╣ैं,
рдЬिрд╕े рдЧृрд╣ рджेрд╢ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрдиा
рдЬाрддा рд╣ै, рдФрд░ рдХрдИ рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рдоें рдХाрдо рдХрд░рддे
рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рдоेрдЬрдмाрди рджेрд╢ों рдХे рд░ूрдк рдоें
рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
2)
рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЯीрдПрдирд╕ी рдФрд░ рдПрдордПрдирд╕ी рдмрдЬрдЯ рдХे
рдоाрдорд▓े рдоें рдмрдб़े рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рд╣ैं рдФрд░ рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ें
рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рд╕рд░рдХाрд░ी рдиीрддिрдпों, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдкैрд░рд╡ी рдХे рдоुрдЦ्рдп рдЪाрд▓рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рднी
рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै
3)
рдПрдХ рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХंрдкрдиी рдХा рдЕрди्рдп
рджेрд╢ों рдоें рдиिрд╡ेрд╢ рд╣ोрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рджेрд╢ рдоें рд╕рдорди्рд╡िрдд
рдЙрдд्рдкाрдж рдХी рдкेрд╢рдХрд╢ рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕्рдеाрдиीрдп рдмाрдЬाрд░ рдоें рдЕрдкрдиे рдЙрдд्рдкाрджों
рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХो рдЕрдиुрдХूрд▓िрдд рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै। рджूрд╕рд░ी рдУрд░, рдПрдХ рдЯीрдПрдирд╕ी рдиे рд╡िрджेрд╢ी рдкрд░िрдЪाрд▓рди рдоें рдиिрд╡ेрд╢ рдХिрдпा рд╣ै, рдПрдХ рдХेंрдж्рд░ीрдп рдХॉрд░्рдкोрд░ेрдЯ рд╕ुрд╡िрдзा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рдд्рдпेрдХ
рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╡िрджेрд╢ी рдмाрдЬाрд░ рдХो рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे,
рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдПрд╡ं рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рд╡िрдкрдгрди
рд╢рдХ्рддिрдпां рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
Link
From Content take for study| Original content is available on link you can
check-
http://www|differencebetween|net/business/difference-between-tnc-and-mnc/
https://www|drishtiias|com/hindi/daily-updates/daily-news-editorials/importance-of-brics